Efavirenz

Basisinformatie over Efavirenz

• INN (Internationale Niet-Eigendomsnaam): Efavirenz
• Beschikbare merknamen in Nederland: Stocrin, Atripla, Efavirenz Mylan
• ATC-code: J05AG03
• Vormen & doseringen: tabletten (200 mg, 600 mg)
• Fabrikanten in Nederland: Mylan, Teva, Zentiva
• Registratiestatus in Nederland: Rx-only (CBG/EMA gereguleerd)
• OTC / Rx-classificatie: Alleen op recept

Kritische Waarschuwingen & Beperkingen

Efavirenz is een Rx-only medicijn, wat betekent dat het alleen verkrijgbaar is op recept van een arts. Het is belangrijk dat het gebruik van deze medicatie gepaard gaat met een HIV-specialistische indicatie en regelmatige controles door zowel de huisarts als het HIV-centrum.

Er zijn enkele belangrijke contra-indicaties bij het gebruik van efavirenz:

• Bekende overgevoeligheid voor efavirenz
• Ernstige leverinsufficiëntie
• Combinatie met uitgesloten middelen zoals voriconazol en St. John’s Wort

Voor vrouwen in de vruchtbare leeftijd is er een teratogeniteitsrisico. Het is van cruciaal belang dat zij alleen efavirenz gebruiken als zij betrouwbare anticonceptie toepassen, zoals aangegeven in de NHG-richtlijnen en planningsgesprekken.

Bovendien moeten patiënten met een psychiatrische voorgeschiedenis of epilepsie extra in de gaten worden gehouden. Lareb-alerts wijzen op mogelijke depressieve symptomen en suïcidale neigingen, waardoor deze groepen extra monitoring vereisen.

Bij ernstige huidreacties zoals Stevens-Johnson-syndroom (SJS) of toxische epidermale necrolyse (TEN), neurologische verslechtering of tekenen van hepatotoxiciteit is het advies om direct contact op te nemen met een zorgverlener.

Checklist voor Alarmverschijnselen

Deze checklist kan een nuttig hulpmiddel zijn voor patiënten:

• Let op plotselinge of ernstige huidreacties
• Let op verergering van neurologische symptomen
• Bij tekenen van leverproblemen, zoals geelzucht

Daarnaast is er een tabelleringsformaat dat contra-indicaties tegen alternatieven zoals dolutegravir kan zetten voor beter overzicht.

Q&A — “Mag ik autorijden na inname?”

Als iemand nieuwe of ernstige centrale zenuwstelsel (CNS) klachten ervaart, zoals duizeligheid, slaperigheid of verstoorde concentratie, is het advies om autorijden of het uitvoeren van gevaarlijke taken te vermijden. In geval van twijfel is het belangrijk om de huisarts of apotheek te raadplegen. Bij bijwerkingen kan men zich wenden tot Lareb voor meldingen.

Risicogroepen (ouderen, zwangerschap)

Bij ouderen is de farmacokinetiek van efavirenz niet volledig onderzocht. Het is cruciaal om bij hen de standaarddosis alleen met zorg en monitoring te starten. Een polyfarmacie-check via apotheek.nl wordt aanbevolen om eventuele interacties tijdig te signaleren.

In het geval van zwangerschap dienen teratogeniteitssignalen uit oudere studies in acht genomen te worden. Het is aan te raden om efavirenz waar mogelijk te vermijden en overleg te plegen met zowel het HIV-centrum als de verloskundige.

Kinderen vereisen een gewichtgebonden dosering (pediatrische capsules van 50 mg, tabletten van 200/600 mg). Gebruik hiervoor de gewichtstabellen van de WHO en NHG. Verder zijn lever- en nieraanpassingen belangrijk: vermijd gebruik bij matig tot ernstige leverinsufficiëntie; er zijn geen aanpassingen nodig voor milde/moderate nierfunctieproblemen.

Interactie met Activiteiten (autorijden, alcohol)

Efavirenz kan bijwerkingen op het centrale zenuwstelsel veroorzaken, waaronder duizeligheid, slaperigheid, slapeloosheid en levendige dromen. Het is praktisch advies te geven dat gevaarlijke werkzaamheden of autorijden na de eerste weken, in het geval symptomen optreden, afgeraden wordt.

Daarnaast kan alcohol de bijwerkingen van het centrale zenuwstelsel versterken. Het is daarom raadzaam om alcoholgebruik te beperken en in overleg te gaan met de huisarts.

Werkgevers en verzekeringen moeten ook gewaarschuwd worden voor mogelijke arbeidsongeschiktheid als gevolg van ernstige bijwerkingen. Documentatie voor de zorgverzekeraar is belangrijk, daar basisverzekering doorgaans de medicatie via specialistische indicatie dekt, maar de aanvullende verzekering invloed kan hebben op apotheekkosten.

Checklist “Mag ik…”

Een korte tabel met interacties met alcohol en sedativa kan ook nuttig zijn voor zorgverleners en patiënten.

Q&A — “Mag ik autorijden na inname?”

Kort antwoord: Als u binnen 2–4 weken nieuwe of ernstige CNS-klachten krijgt, zoals duizeligheid of concentratieverlies, stop dan met rijden en raadpleeg uw huisarts. De huisarts kan u verder begeleiden en eventueel melding doen bij Lareb of het CBG.

Doseringsgids

Wanneer het gaat om de dosering van efavirenz, zijn er belangrijke richtlijnen die gevolgd moeten worden. Een goede dosering kan zijn verschil maken in de effectiviteit van de behandeling tegen HIV-1 infectie.

Standaardregimes (volgens NHG-richtlijnen)

Bij volwassenen is de standaarddosering van efavirenz 600 mg eenmaal daags, bij voorkeur in combinatie met voedsel. Dit is ook de WHO DDD die op 0,6 g/dag staat. Het is essentieel om te weten dat efavirenz nooit als monotherapie mag worden gebruikt, maar altijd in combinatie met twee NRTI's, zoals emtricitabine en tenofovir (bijvoorbeeld in Atripla). Voor kinderen gelden gewichtgebonden schema's; kinderen met een gewicht van ≥35 kg krijgen ook 600 mg.

Bij post-exposure prophylaxis (PEP) is de duur van de behandeling 28 dagen in een combinatieregime. Het is cruciaal om de gezondheid van de patiënt actief te monitoren. Denk hierbij aan de baseline HIV-RNA, CD4, leverenzymen en lipiden. Herhaal deze controles binnen 2-4 weken en daarna volgens het protocol van het HIV-centrum. Apothekers spelen hierbij een sleutelrol door interacties, vooral met CYP2B6-substraten, te controleren en farmakogenetische CYP2B6-tests aan te geven bij problemen met de therapie.

• Volwassenen: 600 mg eenmaal daags
• Kinderen (≥35 kg): 600 mg eenmaal daags
• PEP: 28 dagen in combinatie

Q&A — Wat te doen bij een vergeten dosis?

Bij een vergeten dosis van efavirenz, neem deze zo snel mogelijk in, tenzij de volgende dosis al dichtbij is. In dat geval moet de vergeten dosis worden overgeslagen; niet dubbel doseren. Bij twijfels is het belangrijk om contact op te nemen met de huisarts of apotheek. Het bijhouden van deze informatie in een medicatie-app kan ook nuttig zijn. Indien er frequente vergeten doses zijn, kan het verstandig zijn om te overleggen over een switch naar een dagelijkse vaste combinatie, zoals een dolutegravir-gebaseerd regime.

Aanpassingen bij comorbiditeiten

Het is van belang om bij patiënten met comorbiditeiten extra voorzichtig te zijn met de dosering van efavirenz. Bij leverinsufficiëntie is er een groot risico; het dient te worden vermeden bij matig tot ernstige leverinsufficiëntie. Bij milde leverdisfunctie is intensieve monitoring van laboratoriumwaarden noodzakelijk.

Bij nierinsufficiëntie is doorgaans geen aanpassing vereist bij milde tot matige gevallen, maar voor ernstige gevallen is er onvoldoende data beschikbaar. Psychiatrische geschiedenis vereist extra aandacht; overweeg alternatieven of aanvullende follow-up en documenteer eventuele suïcidale ideaties in overleg met de psychiater. Bij ouderen en patiënten met polyfarmacie is het ook essentieel om interacties te controleren, de inname laag te starten en te monitoren. Farmacogenetica met een CYP2B6-test kan worden overwogen bij onverklaarde toxiciteit of therapiefalen.

Interactietabel

Het is cruciaal om te beseffen dat de opname van efavirenz wordt beïnvloed door de voedselinname. Meestal wordt aangeraden om efavirenz met of na een maaltijd in te nemen, omdat maaltijdvet de blootstelling verhoogt. Vermijd het gelijktijdig gebruik van alcohol en sedativa, omdat deze de CNS-effecten versterken. Een belangrijke kruideninterferentie is St. John’s Wort, dat contra-geïndiceerd is omdat het de blootstelling aan efavirenz vermindert.

Een apotheker moet alle supplementen controleren via een geïntegreerde medicatiecheck.

Veelvoorkomende geneesmiddelinteracties

Bij het gebruik van efavirenz moeten belangrijke interacties met potente CYP-inductoren en -remmers in ogenschouw worden genomen, zoals voriconazol en sommige benzodiazepines. Het combineren van efavirenz met bepaalde hepatitismiddelen zoals elbasvir/grazoprevir is gecontra-indiceerd. Het is ook noodzakelijk om interacties met statines, antiepileptica en orale anticonceptiva te controleren, aangezien deze hun effectiviteit kunnen verminderen.

Gebruikerservaringen & trends

Patiënten die efavirenz gebruiken melden vaak bijwerkingen zoals levendige dromen, slaapstoornissen en in sommige gevallen depressieve symptomen, hetgeen overeenkomt met signalen vanuit Lareb. Ervaringen gedeeld op Thuisarts.nl onderstrepen het belang van goede communicatie met zowel de huisarts als het HIV-centrum. Patiënten tonen ook meer prijsbewustzijn, getuige de zoekopdrachten naar de prijs van efavirenz 600 mg.

• Meest gemelde bijwerkingen: levendige dromen, slapeloosheid, angst, depressie.
• Beleid verschuift naar dolutegravir vanwege betere tolerantie, maar efavirenz blijft beschikbaar voor specifieke indicaties.

Toegang & aankoopmogelijkheden

De toegang tot efavirenz in Nederland is strak geregeld. Dit is te verklaren door de risico's verbonden aan het gebruik van dit medicijn, dat uitsluitend op recept verkrijgbaar is. Efavirenz, als niet-nucleoside reverse transcriptase remmer (NNRTI), speelt een cruciale rol in de behandeling van HIV-1.

Het medicijn kan worden verkregen bij ziekenhuisapotheken en openbare apotheken op basis van een specialistisch recept. Apotheek.nl biedt uitgebreide medicatie-informatie en vervangingsopties, inclusief generieke varianten van efavirenz. Het is belangrijk om te weten dat Kruidvat geen efavirenz verkoopt. Er moet gewaarschuwd worden voor illegale online aankopen. Zoekt men naar “buy efavirenz online”, dan is er een hoog risico op vervalste middelen en juridische complicaties.

Wat vergoeding betreft, de basisverzekering dekt vrijelijk voorgeschreven anti-retrovirale therapieën (ART); controleer wel de toestemmingsregels en eventuele eigen bijdragen. Om de veiligheid van de aankoop te waarborgen, kan een checklist voor veilige aanschaf handig zijn, samen met een waarschuwing over online aankopen.

OTC- versus receptplichtige regels

Het is cruciaal te begrijpen dat efavirenz nooit als vrij verkrijgbare (OTC) medicatie zal worden aangeboden. Elke poging tot directe online aankoop zonder recept brengt aanzienlijke risico's met zich mee. Apotheken vervullen belangrijke functies, zoals medicatiebewaking en counseling, en zijn verplicht om meldingen te doen aan de huisarts en Lareb.

Voor wie van plan is naar het buitenland te reizen, is het van belang om te controleren of efavirenz goedgekeurd is door de EMA/CBG en om de verpakking (zoals Stocrin, Sustiva of Atripla) goed te keuren. Neem bij reizen ook een schriftelijke medicatieverklaring mee, en hou het geneesmiddel in de originele verpakking.

In dit kader is het nuttig om een definitieslijst te hebben die het verschil tussen Rx (receptplichtig) en OTC duidelijk maakt, evenals een checklist voor de benodigde reisdokumenten.

Werkingsmechanisme & farmacologie

Efavirenz functioneert als een NNRTI. Het bindt zich allosteer aan reverse transcriptase en remt de virale replicatie op een non-competitieve wijze. De orale absorptie is snel, en het medicijn wordt gemetaboliseerd door CYP2B6, wat cruciaal is voor de farmacokinetiek. De WHO-verdelen dagelijkse dosis (DDD) voor efavirenz is 0.6 g/dag, met tabletvormen van 200 mg en 600 mg, evenals pediatrische capsules van 50 mg.

Klinisch gezien is efavirenz opgenomen in vaste‑dosis combinaties, zoals Atripla, dat efavirenz, emtricitabine en tenofovir combineert. Voor een betere weergave, kan een eenvoudig diagram of een flowchart worden gebruikt om deze complexiteiten te visualiseren, samen met een definitieslijst van farmacologische termen.

Klinische termen en resistentie

Resistentiemutaties, zoals K103N en Y181C, verminderen de effectiviteit van efavirenz aanzienlijk. Behandelbeslissingen worden dus vaak gebaseerd op genotypische testing. Therapeutische monitoring richt zich op het onderdrukken van de virale lading tot minder dan 50 kopieën/ml, en een goede controle op de medicatietrouw is van groot belang.

Bij resistentie kan het nodig zijn om over te stappen naar alternatieven, zoals dolutegravir of tweede generatie NNRTI's zoals etravirine, afhankelijk van het mutatieprofiel. Het is raadzaam om een tabel op te stellen die de verschillende mutaties, hun effect op de therapie, en de alternatieven overzichtelijk weergeeft. Eveneens kan er een checklist worden samengesteld voor genotypering voordat er een medicatiewissel plaatsvindt.

Indicaties & off-label gebruik

Efavirenz heeft primair indicaties voor de behandeling en preventie van HIV-1, onder andere in combinatie met andere medicaties voor post-expositieprofylaxe (PEP). Off-label gebruik wordt niet aanbevolen, daar er te weinig betrouwbare data beschikbaar zijn en studies gerapporteerd worden over het gebruik voor zaken als COVID-19 en Alzheimer. Dit zijn experimentele of prehypothetische toepassingen.

Wellicht merkwaardig te vermelden is dat efavirenz door de WHO op de lijst van essentiële medicijnen is geplaatst en goedgekeurd is door de FDA (sinds 1998) en de EMA (sinds 1999). Het is belangrijk om een duidelijke bullet list van de indicaties op te stellen, evenals een expliciete waarschuwing tegen off-label gebruik buiten klinische studies.

Belangrijkste klinische bevindingen

Samenvattend blijkt efavirenz effectief te zijn in de once-daily suppressie van HIV-1, maar met een hogere last van bijwerkingen in het centraal zenuwstelsel in vergelijking met dolutegravir. Organisaties zoals NVvZ/NHG en WHO beginnen steeds vaker de voorkeur te geven aan integrase-remmers, maar efavirenz blijft relevant bij bepaalde contra-indicaties.

De veiligheid van het gebruik van efavirenz is niet zonder risico's; bijwerkingen zoals leverenzymstijging, psychiatrische bijwerkingen, huiduitslag en zelfs het risico op Stevens-Johnson syndroom (SJS) of toxische epidermale necrolyse (TEN) zijn belangrijk om te melden. Het is cruciaal om meldpunten zoals Lareb in Nederland en EMA/CBG voor signalering van bijwerkingen te raadplegen. Een overzichtelijke tabel kan hulp bieden bij de uitkomstmaten, zoals virale suppressie en frequentie van bijwerkingen, samen met een checklist voor follow-up.